• YARIM ALTIN
    3.203,00
    % -0,57
  • AMERIKAN DOLARI
    16,8853
    % -2,70
  • € EURO
    17,8334
    % -2,47
  • £ POUND
    20,8128
    % -2,77
  • ¥ YUAN
    2,5252
    % -2,57
  • РУБ RUBLE
    0,3154
    % -2,88
  • BITCOIN/TL
    358394,358
    % 0,37
  • BIST 100
    2.554,08
    % 0,43

Doç.Dr.Evren Bolgün | Hukukun Üstünsüzlüğü Devrinde Ekonomik Görünüm

Doç.Dr.Evren Bolgün | Hukukun Üstünsüzlüğü Devrinde Ekonomik Görünüm

2009 yılında İstanbul Barosunun “Uluslararası Finans ve Dış Ticaret Hukuku” başlıklı panelinde o tarihlerde Amerika Birleşik Devletinde yaşanmakta olan 2009 Global Kredi krizinin nedenleri ve muhtemel sonuçlarından kısaca bahsetmiştim. Malum o yıllarda Amerika’da kusursuz fırtına halinde esen finansal kriz, sonraki yıllarda Avrupa’ya sirayet ederek yıllarca Dünya’yı ve bilhassa Avrupa Kıtasındaki ekonomik büyümeyi kıymetli ölçüde sonlandırmıştı. Bu haftaki yazıma İstanbul Barosu resmi üzerinden hatırladığım bir anı ile giriş yapmamın münasebeti ise, Dünya Adalet Projesi (World Justice Project) kapsamında 2009 yılından bugüne kadar her yıl hazırlanmakta olan “Hukukun Üstünlüğü Endeksinde” Türkiye’nin 2021 yılında incelemeye alınan 139 ülke ortasında 117.liğe gerilemiş olması üzerinden bir ekonomi-hukuk bağı kurmaya çalışmam olacaktır.

Dünya Adalet Projesi® (WJP), Dünya genelinde hukukun üstünlüğünü geliştirmek için bilgi üreten, farkındalık yaratan ve üniversal hukuk normalarını teşvik eden bağımsız, çok disiplinli bir tertiptir.  Bilindiği üzere herkese eşit bir halde işleyen hukuk devleti ülkelerde yolsuzluğu azaltır, yoksulluk ve rüşvetle gayret eder ve insanları büyük ve küçük tüm muhtemel adaletsizliklerden korumaktadır. Bir yandan ekonomik kalkınmayı desteklerken başka yandan da hesap verebilir bir idare anlayışı çerçevesinde temel haklara saygıyı destekleyen adalet, fırsat ve barış topluluklarının temelini oluşturmayı amaçlamaktadır.

Geleneksel olarak, hukukun üstünlüğü avukatların, savcıların ve yargıçların alanı olarak görülmüştür. Lakin günlük hayatımızda iktisat, güvenlik, haklar, adalet ve yönetişim sıkıntıları hepimizi derinden etkilemekte, herkes temelinde hukukun üstünlüğünün bir modülü olarak yaşamaktadır. Bu ideolojiye dayanarak, WJP hukukun üstünlüğünü geliştirmek için çok disiplinli bir yaklaşım izlemektedir.

2006 yılında William H.Neukom tarafından Amerikan Barolar Birliği’nin (ABA) bir başkanlık teşebbüsü olarak ve öteki 21 stratejik ortağın birinci takviyesiyle kurulan Dünya Adalet Projesi, bağımsız bir biçimde kar gayesi gütmeyen kuruluşa dönüşmüştür. 2009 yılında kurulan bu tertibin halihazırda ofisleri Washington DC, Seattle, Singapur ve Mexico City’de bulunmaktadır.

Hukukun üstünlüğü endeksinin oluşturulmasında izlenmekte olan temel yaklaşımı şu biçimde tabir etmek mümkündür;

Dünya Adalet Projesi (WJP) kapsamında her yıl hazırlanan “Hukukun Üstünlüğü Endeksi” 139 ülkenin ulusal anketlerine dayalı olarak hazırlanan, 138.000’den fazla hanehalkı ile 4.200 hukuk uzmanı tarafından ölçülen ve dünya ölçeğinde genel kabul gören bağımsız bir çalışma niteliği taşımaktadır. Hukukun üstünlüğü kavramının genel kabul görmüş 4 kozmik prensibi bulunmaktadır.

Hesap Verebilirlik: Devlet Yetkilileri yahut Özel Kesim Temsilcileri mevcut kanunlara nazaran sorumlu tutulmalıdır.

Adil Hukuk: Kanunlar açık bir biçimde, herkese istikrarlı ve eşit olarak uygulanır. İnsan haklarının yanı sıra mülkiyet, kontrat ve tarza ait hakları da sağlamalıdır.

Şeffaf Devlet: Devletin uhdesinde gerçekleşen tüm hareketler, kanunların kabul edildiği, uygulandığı, karar verildiği ve uygulandığı tüm süreçler erişilebilir, adil ve verimli bir biçimde gerçekleştirilmelidir.

Erişilebilir ve Tarafsız Adalet: Adalet, erişilebilir, kâfi kaynaklara sahip ve hizmet ettikleri toplulukların yapısını yansıtan ehil, etik ve bağımsız temsilciler ve tarafsız hukuk temsilcileri tarafından vaktinde sağlanmalıdır.

İşte kısaca üstte özetlemeye çalıştığım bu dört üniversal unsur, hukukun üstünlüğünün işleyen içeriğini oluşturmaktadır. Bu temel kurallar memleketler arası kabul görmüş genel standartlara ve normlara uygun olarak geliştirilmiştir.

Şimdi isterseniz hukukun üstünlüğü endeksinin içeriğini oluşturan temel faktörlerden ayrıntılıca bahsetmek isterim;

Hukukun Üstünlüğü Faktörleri:

WJP Hukukun Üstünlüğü Endeksi’nin puanları ve sıralamaları sekiz ana faktör etrafında düzenlenmiştir:

  1. Devlet Yetkilerine Ait Kısıtlamalar,
  2. Yolsuzluğun Olmaması,
  3. Şeffaf Hükümet,
  4. Temel Haklar,
  5. Sistem ve Güvenlik
  6. Yasal Uygulamalar,
  7. Kamu Hukuku
  8. Ceza Hukuku

Burada devlet yetkileri üzerindeki kısıtlamalar kısmı WJP Hukukun Üstünlüğü Endeksi’nin 1.faktörü olarak yer almaktadır ve yönetenlerin kanunlara ne ölçüde bağlı olduğunu ölçmektedir. Hükümetin, vazifelilerinin ve temsilcilerinin yetkilerinin sonlandırıldığı ve yasaya nazaran sorumlu tutulduğu hem anayasal hem de kurumsal araçları içermektedir. Tıpkı vakitte, özgür ve bağımsız bir basın üzere hükümetin gücü üzerindeki hükümet dışı denetimleri de içerir.

1.1. Devletin Gücü Yasama Tarafından Faal Olarak Sonlandırılmıştır.

Bu faktör yasama organlarının uygulamada hükümet üzerinde tesirli denetimler ve nezaret yapma maharetine sahip olup olmadığını ölçer.

1.2. Devletin Gücü Yargı Tarafından Tesirli Olarak Sonlandırılmıştır.

Bu faktör yargının, hükümet üzerinde tesirli denetimler yapma konusunda uygulamada bağımsızlığa ve yeteneğe sahip olup olmadığını ölçmektedir.

1.3. Devletin Gücü Bağımsız Kontrol ve İnceleme ile Aktif Olarak Sonlandırılmıştır.

Ulusal insan hakları kurumlarının yanı sıra denetçiler hükümet üzerinde tesirli denetimler ve nezaret yapma konusunda kâfi bağımsızlığa ve yeteneğe sahip olup olmadığına dair bulgular incelenmektedir.

1.4. Devlet Yetkilileri Suistimaller Karşısında Yaptırımlar Alabilmektedir.

Yürütme, yasama, yargı ve polisteki hükümet yetkililerinin resmi misyonunu berbata kullanma ve başka ihlaller nedeniyle soruşturulup soruşturulmadığı, kovuşturulup cezalandırılmadığı ve cezalandırılıp cezalandırılmadığı ölçülmektedir.

1.5. Devletin Gücü Devlet Dışı Denetimlere de Tabidir.

Bağımsız bir medyanın, sivil toplum kuruluşlarının, siyasi partilerin ve bireylerin, rastgele bir yaptırım korkusu olmadan hükümet siyasetleri hakkında haber yapmak ve yorum yapmakta özgür olup olmadığını ölçmektedir.

1.6. Yetki Zamanı Kanuna Tabi Olmalıdır.

Devlet vazifelilerinin Anayasa’da belirtilen metot ve asıllara nazaran seçilip seçilmediğini yahut atandığını ölçmektedir. Seçimlerin yapıldığı yerlerde, oy pusulasına erişim, gözdağı vermeme ve seçim sonuçlarının kamuoyu tarafından denetlenmesi dahil olmak üzere seçim sürecinin bütünlüğünü de ölçmektedir.

  1. Yolsuzluğun Olmaması

WJP Hukukun Üstünlüğü Endeksi’nin 2.faktörü, devlette yolsuzluğun olup olmadığını ölçmektedir. İlgili faktör, yolsuzluğun üç halini dikkate alır: rüşvet, kamu yahut özel çıkarların uygunsuz biçimde etkilenmesi ve kamu fonlarının yahut başka kaynakların berbata kullanılması. Yolsuzluğun bu üç biçimi, yürütme, yargı, ordu, polis ve yasama organındaki devlet vazifelileri açısından incelenmektedir.

2.1. Devlet İdaresinde Misyonlu Devlet Memurları Kamu Yetkilerini Özel Menfaatleri İçin Kullanmazlar.

Kamu hizmetlerinin sunumunda ve düzenlemelerin uygulanmasında rüşvet, gayri resmi ödemeler ve öbür teşviklerin yaygınlığını ölçer. Ayrıyeten, devlet ihaleleri ve imar işlerine ilişkin mukavelelerin açık ve rekabetçi bir ihale süreciyle verilip verilmediğini ve yürütme organının çeşitli seviyelerindeki devlet vazifelilerinin kamu fonlarını zimmetine geçirmekten kaçınıp kaçınmadığını ölçmektedir.

2.2. Yargı Mensupları Devlet Yetkilerini Özel Menfaatleri İçin Kullanmazlar.
Hâkimlerin ve yargı vazifelilerinin vazifelerini yerine getirmek yahut süreçleri hızlandırmak için rüşvet istemekten ve almaktan kaçınıp kaçınmadıklarını ve yargı ve yargı kararlarının hükümet, özel çıkarları ve hata örgütleri tarafından uygunsuz bir halde etkilenip etkilenmediğini ölçmektedir.

2.3. Polis ve Askeri Devlet Çalışanı Yetkilerini Özel Menfaatleri İçin Kullanmazlar.

Polis memurlarının ve ceza müfettişlerinin temel polis hizmetlerini yerine getirmek yahut cürümleri araştırmak için rüşvet istemekten ve kabul etmekten kaçınıp çekinmediklerini ve polis ve ordudaki devlet vazifelilerinin özel çıkarlar yahut hata örgütleri tarafından uygunsuz bir formda etkilenip etkilenmediğini ölçmektedir.

2.4. Yasama Organlarında Vazife Alan Devlet Memurları Yetkilerini Özel Menfaatleri İçin Kullanmazlar.

Yasama organı üyelerinin, siyasi iltimas yahut mevzuatta lehte oylar vermek karşılığında rüşvet yahut öbür teşvikleri istemekten yahut kabul etmekten imtina edip etmediklerini ölçmektedir.

  1. Şeffaf Devlet

Şeffaf Devlet, biçiminde söz edilen WJP Hukukun Üstünlüğü Endeksi’nin 3.faktörü, bir hükümetin bilgiyi ne ölçüde paylaştığı, vatandaşlarını hükümeti sorumlu tutmak için gerekli araçlarla yetkilendirdiğini ve kamu siyaseti müzakerelerine vatandaş iştirakini teşvik ettiği ölçüde tanımlanan hükümetin açıklığını ölçmektedir. Bu faktör, temel maddelerin ve yasal haklara ait bilgilerin kamuya açıklanıp yayınlanmadığını ölçer ve hükümet tarafından yayınlanan bilgilerin kalitesini kıymetlendirir.

3.1. Yayınlanan Kanunlar ve Devlet Verileri

Temel kanunların ve yasal haklara ait bilgilerin kamuya açık olup olmadığını, sade bir lisanda sunulup sunulmadığını ve tüm lisanlarda erişilebilir kılınıp kılınmadığını ölçer. Ayrıyeten, hükümet tarafından basılı yahut çevrimiçi olarak yayınlanan bilgilerin kalitesini ve erişilebilirliğini ve idari düzenlemelerin, mevzuat taslaklarının ve yüksek mahkeme kararlarının vaktinde kamuoyuna açıklanıp açıklanmadığını ölçmektedir.

3.2. Bilgi Alma Hakkı

Bir devlet kurumu tarafından tutulan bilgi taleplerinin karşılanıp karşılanmadığı, bu taleplerin makul bir mühlet içinde karşılanıp karşılanmadığı, verilen bilgilerin yerinde ve eksiksiz olup olmadığı ve bilgi taleplerinin makul bir maliyetle ve rastgele bir fiyat ödemeden rüşvet ile karşılanıp karşılanmadığı ölçülmektedir. Ayrıyeten şahısların bilgi edinme haklarının farkında olup olmadıklarını ve ilgili kayıtların talep üzerine kamuya açık olup olmadığını ölçer.

3.3. Sivil Katılım

Düşünce ve tabir, toplanma ve örgütlenme özgürlüklerinin ve hükümete dilekçe verme hakkının korunması da dahil olmak üzere sivil iştirak düzeneklerinin aktifliğini ölçer. Ayrıyeten, insanların tasalarını çeşitli devlet görevlilerine lisana getirip getiremeyeceklerini ve hükümet yetkililerinin toplumu etkileyen kararlar hakkında kâfi bilgi ve bildirimde bulunup bulunmadığını ölçer.

3.4. Şikayet Mekanizmaları

İnsanların kamu hizmetlerinin sağlanması yahut devlet memurlarının yasal misyonlarını yerine getirirken performansları hakkında hükümete belli şikayetlerde bulunup bulunamayacaklarını ve hükümet yetkililerinin bu çeşit şikayetlere nasıl karşılık verdiğini ölçer.

  1. Temel Haklar

Temel haklar, WJP Hukukun Üstünlüğü Endeksi’nin 4.faktörü olarak memleketler arası hukuk kapsamında oluşturulan temel insan haklarına hürmet göstermeyen bir olumlu hukuk sisteminin en yeterli ihtimalle “hukuk kuralı” olduğunu ve bir hukuk devleti sistemi olarak isimlendirilmeyi hak etmediğini kabul eder. İnsan haklarını ele alan diğer birçok endeks olduğundan ve endeksin tüm haklara ahengi değerlendirmesi imkansız olacağından, bu faktör Birleşmiş Milletler Üniversal Bildirgesi altında sağlam bir halde oluşturulmuş nispeten mütevazı bir haklar menüsüne odaklanmaktadır. Bu husus “İnsan Hakları ve Hukukun Üstünlüğü” dertleriyle yakından bağlantılıdır.

4.1. Eşit Muamele ve Ayrımcılık Yapılmaması

Bireylerin, kamu hizmetleri, istihdam, mahkeme süreçleri ve adalet sistemi ile ilgili olarak sosyo-ekonomik statü, cinsiyet, etnik köken, din, ulusal köken, cinsel yönelim yahut cinsiyet kimliğine dayalı ayrımcılığa maruz kalıp kalmadığını ölçer.

4.2. Kişinin Ömür Hakkı ve Güvenliği Faal Bir Halde Garanti Altındadır.

Polisin tutuklama ve sorgulama sırasında şüphelilere fizikî ziyan verip vermediğini ve siyasi muhaliflerin yahut medya mensuplarının makul olmayan aramalara, gözaltılarına, tutuklamalara, hapsedilmelere, tehditlere, makûs muameleye yahut şiddete maruz kalıp kalmadığını ölçer.

4.3. Türel Süreç ve Kuşkulu Hakları

Şüphelilerinin masumiyet karinesi ve keyfi tutuklama ve makul olmayan tutuklu yargılama özgürlüğü dahil olmak üzere temel haklarına hürmet gösterilip gösterilmediğine ait tedbirleri içermektedir. Ayrıyeten, süphelilerin kendilerine karşı kullanılan delillere erişip erişemeyeceklerini ve bunlara itiraz edip edemediklerini, makûs muameleye maruz kalıp kalmadıklarını ve kendilerine kâfi hukuksal yardım sağlanıp sağlanmadığını da ölçer. Ayrıyeten, bir cürümden mahkûm edildikten sonra mahpusların temel haklarına hürmet gösterilip gösterilmediğini ölçer.

4.4. Fikir ve Söz Hürriyeti Aktif Biçimde Garanti Altındadır.

Bağımsız ve özgür bir medyanın, sivil toplum kuruluşlarının, siyasi partilerin ve bireylerin, yaptırım korkusu olmadan hükümet siyasetleri hakkında haber yapmak ve yorum yapmakta özgür olup olmadığını ölçer.

4.5. Din ve İnanç Hürriyeti Faal Bir Formda Garanti Altındadır.

Dini azınlıkların mensuplarının özgürce ve alenen ibadetlerini gerçekleştirerek, dini vecibelerini yerine getirip getiremediklerini ve dini inançlara uymayanların dini kanunlara tabi olmaktan korunup korunmadığını ölçer.

4.6. Bâtın Müdahaleye Karşılık Zımnilik ve Özgürlük Aktif Bir Halde Garanti Altındadır.

Polisin yahut öteki devlet vazifelilerinin müsaadesiz fizikî aramalar yapıp yapmadığını yahut isimli müsaade olmaksızın özel şahısların elektronik bağlantılarını engellediğini ölçer.

4.7. Toplantı ve Şov Özgürlüğü Hakkı Faal Olarak Garanti Altındadır.

İnsanların rastgele bir yaptırım korkusu olmadan şov ve toplantılarına özgürce katılıp katılamayacağını, siyasi örgütlere katılıp katılamayacağını, barışçıl halk şovları düzenleyip imzalayamayacağını ve hükümet siyasetlerine ve aksiyonlarına karşı görüşlerini söz edip edemediğini ölçer.

4.8. Temel Çalışma Hakkı Faal Bir Halde Garanti Altındadır.

Sendikal hak ve özgürlükler ile toplu mukavele hakları, istihdama ait rastgele bir ayrımcılığın olmaması ve zorla çalıştırma ve çocuk personel çalıştırmama dahil olmak üzere temel emekçi haklarının aktif bir halde uygulanmasını ölçer.

  1. Sistem ve Güvenlik

Düzen ve Güvenlik, WJP Hukukun Üstünlüğü Endeksi’nin 5.faktörü olarak, bir toplumun şahısların ve mülklerin güvenliğini ne kadar yeterli sağladığını ölçer. Güvenlik, rastgele bir hukuk devletinde toplumunun tanımlayıcı istikametlerinden biridir ve devletin temel bir fonksiyonudur. Hukuk devletinin geliştirmek istediği hak ve özgürlüklerin gerçekleşmesi için de bir ön şarttır.

5.1. Hata Faal Bir Formda Denetim Edilir.

Cinayet, adam kaçırma, hırsızlık, silahlı soygun ve haraç dahil yaygın kabahatlerin yaygınlığını ve ayrıyeten insanların topluluklarındaki genel güvenlik algılarını ölçer.

5.2. Sivil Çatışma Tesirli Olarak Sonludur.

İnsanların silahlı çatışma ve terörden aktif bir biçimde korunup korunmadığını ölçer.

5.3. Beşerler Şahsî Şikayetlerini Çözmek İçin Şiddete Başvurmazlar.

İnsanların kendi ortalarındaki uyuşmazlıkları çözmek için yahut hükümetten tazminat istemek için yıldırma yahut şiddete başvurup başvurmadıklarını ve insanların devlet şiddetinden uzak olup olmadığını ölçer.

  1. Yasal Uygulamalar

Yasal Uygulamalar, WJP Hukukun Üstünlüğü Endeksi’nin 6.faktörü olarak düzenlemelerin ne ölçüde adil ve faal bir halde uygulandığını yahut uygulanmadığını ölçer. Hem yasal hem de idari düzenlemeler, hükümet içindeki ve dışındaki davranışları yapılandırır. Bu faktör, bir hükümetin hangi faaliyetleri düzenlemeyi seçtiğini yahut muhakkak bir faaliyetin ne kadarının düzenlenmesinin uygun olduğunu değerlendirmez. Bunun yerine, düzenlemelerin nasıl uygulandığını yahut uygulanmadığını inceler.

6.1. Devlet Kanunları Faal Bir Biçimde Uygulanmaktadır.

Çalışma, etraf, halk sıhhati, ticari ve tüketiciyi müdafaa düzenlemeleri üzere hükümet düzenlemelerinin aktif bir biçimde uygulanıp uygulanmadığını ölçer.

6.2. Devlet Maddeleri Rastgele Bir Baskı Olmaksızın Faal Bir Formda Uygulanmaktadır.

Yasaların uygulanmasının rüşvete yahut özel çıkarların uygunsuz tesirine tabi olup olmadığına ve müsaade ve ruhsatların verilmesi ve kamu sıhhat hizmetlerinin yönetimi üzere kamu hizmetlerinin rüşvet yahut öbür teşvikler olmaksızın sağlanıp sağlanmadığına ait önlemleri kapsamaktadır.

6.3. İdari Süreçler Makul Münasebet Harici Gecikmesiz Gerçekleşmektedir.

Ulusal ve mahallî seviyede idari süreçlerin makul olmayan bir gecikme olmaksızın yürütülüp yürütülmediğini ölçer.

6.4. Süreç Boyunca İdari Gelişmelere Hürmet Gösterilmektedir.

Çevre, vergi ve iş gücü üzere bahislerde ulusal ve mahallî makamlar tarafından yürütülen idari süreçlerde hukuka uygun süreçlere uyulup uyulmadığını ölçer.

6.5. Devlet Yasal Süreç Tamamlanmadan ve Makul Tazminat Sağlanmadan Kamulaştırma Yapamaz.

Devletin bireylerin ve şirketlerin mülkiyet haklarına hürmet gösterip göstermediğini, özel mülkiyete yasadışı el koymaktan kaçınıp kaçınmadığını ve mülkün yasal olarak kamulaştırıldığı durumlarda kâfi tazminat sağlayıp sağlamadığını ölçer.

  1. Kamu Hukuku

Kamu Hukuku, WJP Hukukun Üstünlüğü Endeksi’nin 7.faktörü olarak, sıradan insanların şikayetlerini hukuk sistemi aracılığıyla barışçıl ve tesirli bir halde çözüp çözemeyeceğini ölçer. Kamu hukuku, adalet sisteminin erişilebilir ve karşılanabilir olmasının yanı sıra ayrımcılık, yolsuzluk ve kamu vazifelilerinin uygunsuz tesirinden arınmış olup olmadığını ölçer. Mahkeme süreçlerinin makul olmayan gecikmeler olmadan yürütülüp yürütülmediğini ve kararların tesirli bir halde uygulanıp uygulanmadığını inceler. Ayrıyeten alternatif uyuşmazlık tahlil sistemlerinin erişilebilirliğini, tarafsızlığını ve aktifliğini de ölçer.

7.1. Beşerler Yargıya Erişebilir ve Yararlanabilir.

İnsanların mevcut hukuk yollarından haberdar olup olmadıkları da dahil olmak üzere, mahkemelerin erişilebilirliğini ve karşılanabilirliğini ölçer; yasal tavsiye ve temsile erişebilir ve bunu karşılayabilir; ve makul olmayan fiyatlar ödemeden, makul olmayan yol ve pürüzlerle müsabakadan yahut fizikî yahut dilsel pürüzlerle müsabakadan mahkeme sistemine erişebilir.

7.2. Kamu Hukuku Adalet İstikametinde Ayrımcılık Yapmaz.

Kamu adalet sisteminin uygulamada sosyo-ekonomik statü, cinsiyet, etnik köken, din, ulusal köken, cinsel yönelim yahut cinsiyet kimliği temelinde ayrımcılık yapıp yapmadığını ölçer.

7.3. Kamu Hukuku Yolsuzluk İçermez.

Kamu adalet sisteminin rüşvetten ve özel çıkarların uygunsuz tesirinden arınmış olup olmadığını ölçer.

7.4. Kamu Hukuku Devletin Uygunsuz Tesirlerinden Bağımsızdır.

Kamu adalet sisteminin uygunsuz hükümet yahut siyasi tesirden arınmış olup olmadığını ölçer.

7.5. Kamu Hukuku Makul Dışı Gecikmelere Tabi Değildir.

Hukuk yargılamalarının vaktinde yürütülüp yürütülmediğini ve kararların makul olmayan bir gecikme olmaksızın vaktinde üretilip üretilmediğini ölçer.

7.6. Kamu Hukuku Aktif Biçimde Uygulanır.

Kamu yargı kararlarının ve kararlarının pratikte uygulanmasının aktifliğini ve zamanlamasını ölçer.

7.7. Alternatif Uyuşmazlık ve Tahlil Yolları Erişilebilir, Tarafsız ve Tesirlidir.

Alternatif uyuşmazlık tahlil düzeneklerinin uygun maliyetli, verimli, uygulanabilir ve yolsuzluktan uzak olup olmadığını ölçer.

  1. Ceza Hukuku

Ceza Hukuku, WJP Hukukun Üstünlüğü Endeksi’nin 8.faktörü olarak, bir ülkenin ceza ve adalet sistemini kıymetlendirir. Tesirli bir ceza adaleti sistemi, mağduriyetleri gidermek ve topluma karşı işlenen cürümler için bireylere karşı dava açmak için klasik mekanizmayı oluşturduğundan, hukukun üstünlüğünün kıymetli bir tarafıdır. Ceza adaletinin sağlanmasına ait bir kıymetlendirme, polis, avukatlar, savcılar, yargıçlar ve cezaevi vazifelileri dahil olmak üzere tüm sistemi dikkate almalıdır.

8.1. Cezai Soruştura Sistemi Etkindir.

Faillerin aktif bir formda yakalanıp suçlanmadığını ölçer. Ayrıyeten polisin, müfettişlerin ve savcıların kâfi kaynaklara sahip olup olmadıklarını, yolsuzluktan ari olup olmadıklarını ve vazifelerini ehil bir biçimde yerine getirip getirmediklerini ölçer.

8.2. Ceza Kararları Vaktinde ve Tesirli Gerçekleşir.

Faillerin aktif bir biçimde kovuşturulup cezalandırılmadığını ölçer. Ayrıyeten, ceza yargıçlarının ve öbür yargı vazifelilerinin uzman olup olmadıklarını ve süratli kararlar üretip üretmediklerini ölçer.

8.3. İnfaz Sistemi Ceza Davranışlarının Azaltılmasında Tesirlidir.

Ceza infaz kurumlarının inançlı olup olmadığını, mahpusların haklarına hürmet gösterip göstermediğini ve tekrar kabahat işlemeyi önlemede tesirli olup olmadığını ölçer.

8.4. Ceza Sistemi Tarafsızdır.

Polis ve ceza yargıçlarının tarafsız olup olmadıklarını ve uygulamada sosyo-ekonomik statü, cinsiyet, etnik köken, din, ulusal köken, cinsel yönelim yahut cinsiyet kimliği temelinde ayrımcılık yapıp yapmadıklarını ölçer.

8.5. Ceza Sistemi Yolsuzluğa Karışmamıştır.

Polisin, savcıların ve yargıçların rüşvetten ve hata örgütlerinin uygunsuz tesirinden arınmış olup olmadığını ölçer.

8.6. Ceza Sistemi Devlet Müdahalelerinden Bağımsızdır.

Ceza adalet sisteminin hükümetten yahut siyasi tesirden bağımsız olup olmadığını ölçer.

8.7. Hukuksal Süreç ve Sanık Hakları

Şüphelilerin masumiyet karinesi ve keyfi tutuklama ve makul olmayan tutuklu yargılama özgürlüğü dahil olmak üzere temel haklarına hürmet gösterilip gösterilmediğine ait tedbirleri içermektedir. Ayrıyeten, kabahat zanlılarının kendilerine karşı kullanılan ispatlara erişip erişemeyeceklerini ve bunlara itiraz edip edemediklerini, berbat muameleye maruz kalıp kalmadıklarını ve kendilerine kâfi tüzel yardım sağlanıp sağlanmadığını da ölçer. Ayrıyeten, bir hatadan mahkûm edildikten sonra mahpusların temel haklarına hürmet gösterilip gösterilmediğini ölçer.

Hukukun Üstünlüğü Endeksi (Türkiye: 0.42 puan)

Doç.Dr.Evren Bolgün | Hukukun Üstünsüzlüğü Devrinde Ekonomik Görünüm

Buraya kadar tüm ayrıntıları ile sizlere aktarmaya çalıştığım “Hukukun Üstünlüğü Endeksinden” Türkiye aldığı “0.42 puan” ile listenin en son sıralarda yer almasını gösteren ilgili rapor görselini de bu haftaki yazımın içerisine eklemek isterim.

Ayrıca endeks kıymetlerinin son yıllarda sistemli olarak düşüş kaydettiğine de dikkat çekmek isterim.

Hukukun Üstünlüğü Endeksi (Türkiye, 2015-2021)

Doç.Dr.Evren Bolgün | Hukukun Üstünsüzlüğü Devrinde Ekonomik Görünüm

Hukukun Üstünlüğü Endeksi (Ülke Sıralaması: 117/139)

Doç.Dr.Evren Bolgün | Hukukun Üstünsüzlüğü Devrinde Ekonomik Görünüm

Faktör Sıralaması (1): Türkiye, 2021

Doç.Dr.Evren Bolgün | Hukukun Üstünsüzlüğü Devrinde Ekonomik Görünüm

Faktör Sıralaması (2): Türkiye, 2021

Doç.Dr.Evren Bolgün | Hukukun Üstünsüzlüğü Devrinde Ekonomik Görünüm

Endeks kıymetini oluşturan ilgili faktörlere göz atıldığında rahatlıkla anlaşılacağı üzere Türkiye, devlet gücünün kullanımında, şeffaf devlet anlayışında, temel hak ve özgürlüklerin kullanımında, ceza hukuku uygulamalarında ve yasal uygulamalar kısımlarından çalışmada en düşük notları almıştır.

Hukuk ve Adalet istikametinden mevcut bu hal ve koşullar altında ülkenin ekonomik trendini de sizlere az yazı üzerinden bir kaç görsel ile kısaca izah etmeye çalışacağım.

Kişibaşı Yurtiçi GSYH ($) (2004-2020)

Doç.Dr.Evren Bolgün | Hukukun Üstünsüzlüğü Devrinde Ekonomik Görünüm

2013 yılında $12.580 seviyesine kadar yükselen kişibaşı gayri safi yurtiçi gelir ölçüsü, o tarihten bugüne kadar gösterdiği düşüş trendine 2022 yılı sonunda da kaldığı yerden devam edecektir.

Doğrudan Yabancı Yatırım (Net,Milyon$)

Doç.Dr.Evren Bolgün | Hukukun Üstünsüzlüğü Devrinde Ekonomik Görünüm

2005 yılından itibaren süratle yükselen direkt yabancı yatırımcı ölçüsü 2007 yılından itibaren azalış trendine girmiş, bilhassa 2018  yılından itibaren ise, yabancıya gayrimenkul satışları hariç tutulduğunda tamamiyle kurumuş durumdadır.

Portföy Yatırımları (Hisse Senedi & Tahvil)

Doç.Dr.Evren Bolgün | Hukukun Üstünsüzlüğü Devrinde Ekonomik Görünüm

Reel efektif döviz kurunun gelmiş olduğu düzey, Türk Lirası’nın son 40 yılın en düşük noktasında olduğumuz göstermektedir.

Reel Efektif Döviz Kuru Endeksi (2003-2022)

Doç.Dr.Evren Bolgün | Hukukun Üstünsüzlüğü Devrinde Ekonomik Görünüm

Son Kelam: Adaletin Olmadığı Yerde Ahlak ve Vicdan da Yoktur.

 

Kaynaklar

WJP Rule of Law Index Turkey Report;

https://worldjusticeproject.org/rule-of-law-index/country/2021/Turkey

YORUMLAR YAZ